← Previous chapter | Next chapter →

Chapter 8 - Diplomatic transcription

[Notation Key]

Folio 147v [Back to Top] view facsimile   [1] In octavo autem quoniam Octavus autem quoniam \ narrationis fili[?] [2] sensum derelicto pedetem deserens ad profundas/-diores [3] vergit inspectiones idcirco / penitiori eget lucubratione; quam expositor aggressurus ignorantie proprie ut assolet iudicium facit ubi super sexto capitulo hoc effundit verba: "Sed per figuram, inquit, rem totam ante oculos ponamus prout tamen plana figuratione fieri potest. Sit per utriusque polos ABFGD circulus et AEG semicirculus equinoctialis, cuius polus australis atque depressus F; orizon vero climatis sit circulus BEDCH; portio meridiani sit IH. Dicit ergo quod I cooritur cum E et occidit cum C; idque quoniam ET est equalis ipsi TC, alterum enim est spacium ab ortu ad meridiem, alterum a meridie ad occasum. Nam T punctum in medio celi super terram est. In sexta demum hac Ptolemei littera propterea quod tunc ipse occasus equaliter ponamus, inquit, quod stella I perveniat in H punctum occidentalis orizontis. Dicit ergo quod arcus BH fiet equalis arcui BI, ergo H cooccidit cum C. Sed E occidit in C puncto, H ergo stella sive I cum C puncto equinoctialis cooccidit. Et E quidem occidit in C, quia TE presupponitur equalis ipsi TC; nam cum ETC totum spacium sit ab orientali orizonte ad occidentem in duo equalia divisum in T puncto sitque tempus ab occidente ad medium celi equale tempori a medio celi ad ortum ut in superioribus patuit; perspicuum est quia E occidit in C. Quod autem I occidat in H inde probat quod BI arcus orientalis orizontis est equalis occidentalis orizontis arcui BH. Semper enim arcus qui sunt a sectione orizontis et meridiani ad ortum stelle alicuius ex una parte et occasum eiusdem ex altera equales sunt nec variantur nisi quantum motus stelle immutaverit in illo temporis spatio quod est ab ortu ad occasum quod in fixis nihil fere est." Hanc ille [?unknown?] laborans quidem et late sudansque sed nihil penitus demonstrans quasi sudabundus deliram falsam assert exposiunculam qua pro moribus suis autorem breviter clareque satis docentem obscurare pergit. Cuius sententias cursim insinuatas paulo diffusius pertractare decrevimus quo acumen tanti ingenii clarescat ac deinceps expositoris perpetua Folio 148r [Back to Top] view facsimile   detegatur ignorantia. Sit orizon habitationis cuiuspiam circulus BEG et semicirculus et portio meridiani FBAG semicirculus equinoctialis supernus EAC, intelligaturque \ secundum dispositionem Ptolemei / O in puncto C orizontis stella quevis oriri mer austrinam habens declinationem oriri quidem in puncto I, occidere autem in H puncto orizontis, ducto arcu eius diurno ILH perinde quasi stella ipsa solo motu universali deferatur [?unknown?] polus mundi depressus sit F; unde per p duo puncta I et H ad equinoctialem ipsum duo quadrantes FT et FX procedant; qui etsi in figura qua presenti sint diversi unum tamen et eundem in celo diverso situ representant, nunc quidem oriente stella, nunc autem occidente. Iam itaque pu constat T p punctum esse celi mediationis, hoc una cum stella proposita ad meridianum pervenire solitum, quoniam circulus FT per polos mundi transiens ac meridiani situm bis in qualibet mundana revolutione ad unguem occupat. \ hic quidem in equinoctiali non in zodiaco / Quo neque putandum est pu T punctum ab X differre quamquam diversis nota exprimantur no notis alium atque alium [?unknown?] eius situm exprimi oporteat. Punctum autem E cooriri et punctum C equinoctialis circuli cooccidere cum stella nemini dubium esse arbitror; quorum alterum quidem a sinistris alterum vero a dextris respectu T hoc est alterum ad succedentia et alterum ad precedentia respectu T puncti vel X puncti paribus utro distat intervallis. Cum enim orizon et parallelus stelle secent sese in punctis I et H, meridianus per p utriusque polos incedens binas ub \ utrumque[?] / portiones equales interscindet nona secundi Theodosiani voluminis de concludente, id est IB orizontalis oriz portio orizontis B occidentalem BH equabit portionem. et IL eo arcus diurni antemeridiana equalis erit portioni LH post meridiane; hinc rursus duo arcus orizontis IE et HC equales probantur, quandoquidem duo eiusdem eiusdem circuli quadrantes BE et BC equales sunt \ arcus autem IT ab arcu HX idem est cum arcu HX quamvis diverso situ designatus / Unde et per undecimam secundi Sphericorum Theodosii, arcus ET arcui XC equalis convincitur. Sic tria \ duo / Ptolemei quam argute brevissimeque insinuata documenta sunt explicita; coortus videlicet et cooccasus puncta equali a puncto celimediationis intervallo utrique removeri; itemque angulum AFT equalem esse angulo AFX; id enim ex equali- Folio 148v [Back to Top] view facsimile   tate arcuum IL et LH declaratur. Quo autem pacto ex per coortuum atque cooccasuum puncta in equinoctiali circulo animadversa ecliptice demum puncta stelle ipsi coorientia atque cooccidentia investigentur, autoris monitu si rite diplaceris satis comparari potest. Nos enim non impresentiarum cuncta perlustrare non instituimus sed ea dumtaxat \ a tenebris revocare / que per inscitiam expositoris ignavi reddita sunt obscuriora qui quamvis pro autoris declarandi gratia propria exponat figuram, inepte tamen et stolide adeo ut ne quidnam docendum sit ne ipse quidem intelligat. Meridiani portionem de per IH designari vult; cum tamen neuter talium punctorum in meridiano reperiatur. Deinde quod I quidem cu oritur cum E et occidit cum causam esse interpretatur, quoniam ET est equalis ipsi TC. Ordinem rei penitus evertens Ptolemeus quidem positis duobus arcubus ET et TC equalibus, stellam cum E oriri et cum cum C occidere affirmat, non quod equalitas arcuum causa sit \ duplicis / huius accidentis sed perinde quasi indicium quoddam; nam econtrario quod stella \ cum T puncto celum medians / cum E quidem oritur coortus, C autem cooccasus puncta assumit, id causam prebet argumentandi \ concludendi / [4] equalitatem \ tam arcuum orizontis inter meridianum et ortus occasusque puncta comprehensorum / arcuum ET et TC. Verum ne \ quod grammaticorum est / vim causalis coniunctionis accuratius nimirum exquisitius scrutari videamur, hunc errorem levius incaute \ incircumspecte [5] / dictioni condonamus. Quod vero \ autem / statim sequitur id vero \ deliramentum / notatu digni arbitramur, alterum scilicet esse spacium ab ortu ad meridiem, alterum autem a meridie ad occasum; T enim punctum in medio celi super terram esse. Quid queso monstri hoc [6] [7] est? quas homo ille demens somniat larvas? Spacium ab ortu ad meridiem autumat esse arcum ET, quasi vero stella nunc meridiem po obtineat quam paulo ante Ptolemeum imitatus in orizonte statuit orientali; et punctus T in meridiano supra terram sit, qui illic esse non potest stella oriente. Non enim idcirco celimediationis nota dicitur quia [8] in medio celi sine meridiano semper statuitur, sed quia ad meridianum una cum stella ipsa tr pervenire solet. Sed Quantum \ autem / ad spacium autem quod ab ortu ad meridiem est attinet; aperte indicatur quam rite et memoriter teneat capitulum secundum secundi voluminis capitulum ubi spacium tale per arcum TA equinoctialis circuli Ptolemeus definit, et quidem accommodatissime. Nam si in figura sua nugator ille per I stelle notam descrips Folio 149r [Back to Top] view facsimile   describi intelligat equidistantem equinoctiali circulum cuius constabit portionem eius IK orizonte atque meridiano interclusam esse arcum \ stelle / semidiametrum, id est spatium quod ab ortu eius ad meridiem animadvertitur: qu cui similis est arcus equinoctialis TA, qui et ipse idcirco nomen arcus semidiurni assumit. Expositor autem noster spatium tale arcu ETD contineri \ ignorantissime / affirmat cuius cum arcus ille sit differentia quadrantis equinoctialis et spacii de quo fit mentio. Non aliter de reliquo spatio quod a meridie ad occasum est d hominis inscitia deprehenditur. Porro quibus deinceps \ immovetur / incumbat effutiis facile quivis mediocriter doctus intelligere potest: "et E quidem," inquit, "occidit in C quia TE presupponitur equalis ipsi TC." Nemo ignorat E punctum equinoctialis occidere aliquando in C puncto orizontis quandoquidem ipsum C utrique circulo commune est et equinoctialis \ circulus / per easdem semper orizontis incisiones volvitur [9] ; huius autem manifestissimi accidentis causam esse quia TE equalis presupponitur esse ipsi TC, id vero summam ext summam assertoris indicat peritiam indicat qui rei sy adeo ut nulla prorsus expl explanatione opus sit. Verum hec horum[?] nebulonis dementia eo magis accumulatur quo se copiosiorem autoris interpretem ostentat. Videre enim operepretium est quanto conatu \ apparatu / quam que supervacuo verborum strepitu [10] conetur ostendare quod E occidat in C. Nam ETC totum spatium esse ab orientali orizonte ad occidentem assumit, quod revera non nisi excessus est eiuscemodi spatii ac semicirculi equinoctialis quemadmodum ex supra dictis de arcu semidiurno declarari potest. Quid igitur tandem de tam importuno tamque ignoranti profere Quo igitur tandem supplicio tam audacem tamque ignorantem Ptolemei eversorem afficietis, o iudices? Qui expositoris munus inique su usurpans aute luculentas autoris se tanti viri sententias immensis obducit tenebris; quique celest sideralis doctrine \ scientie / illustrationem pollicitus, eam penitus delere impru imprudens floccifacita \ penitus quantum in eo est / extinguit, quod ex sequentis quoque capituli falso interpretamento cognoscitur ubi deapparitione [11] atque stellarum \ tractandas / atque occultationes [12] tractare cuius pretermissa debitu a aggressu occultationem potius doctrine ptolemaice quam stel apparitionem stellarum prosequitur. Nam super hoc Folio 149v [Back to Top] view facsimile   enim autoris textu: "propterea quod lux apud ipsum zodiacum solemque fit, id est, inquit, lux solaris in zodiaco facta maior est in propinquiori distantia et minore ac ideo maiorem arcum requirit. Id signatis utrique secundum latitudinem distantibus punctis oculis cernitur; puncta enim maioris latitudinis magis distant ab F Sole sub Terra. Quare stelle que in eis supponuntur a minore arcu quam sit EF apparere incipiunt, supposito quod stelle ac puncta minoris latitudinis in F Sole appareant primo propter obliquationem zodiaci; minor enim obliquatio maiorem facit angulum DEF, maior minorem atque acutiorem; in maiori autem angulo a minori arcu ceteris paribus apparitio fit: in minori vero a maiore arcu quod oculis cernetur si ab E orizontis puncto lineam EP minorem angulum facientem protraxerimus; a cuius extremitate P ad orizontem tanta proxime distantia sit quanta EF, erit enim illa linea, hoc est EP, maior quam EF; quod accidit quia maiori angulo longius latus oppositum et conversim ut 18a 19a primi Elementorum docent. Sed cum omnis [13] triangulus duos contineat rectos per 32 primi eorundem, necessario quanto magis minuitur E angulus, tanto crescit oppositus qui apud orizontem est, imo etiam magis; nam eadem latitudo supponitur; unde ab F ad extremitatem linee tracte productis lineis necessario maior in F fit angulus quam in P, quare linea tracta, hoc est EP, multo longior est quam EF." Et hoc est quod dicit, his [14] ille [?unknown?] bla verbis magis obscurat et inquinat doctrin sententiam Ptolemei \ potius / quam declarat; quod autem pudendum est ne sua propriam figurationem ne ipsemet quidem intelligere videtur adeo inconstanter omnia perturbat ducta enim line ducenda monet enim ductum iri lineam EP que angulum cum orizonte minorem angulo DEF contineat, ita ut ab eius extremitate P ad orizontem tanta proxime distantia sit quanta EF. N Ignorat profecto blarterator iste infinitas huiuscemodi linea EP duci posse quarum una queque bre nihilominus brevior sit arcu EF quamvis ipse longiorem esse perperam nugetur falsis quadam rati argumentatiuncula demonstrare conetur. Nam quotiens aliquis punctus in superficie sphere \ punctus / extra circulum aliquem \ maiorem / et preter Folio 150r [Back to Top] view facsimile   polos eius signatur, infinitos ab eo ad circulum ipsum deduci arcus est possible: quorum omnium maximus est qui per polum semispherii punctum datum comprehendet continentis incedit: brevissimus aut qui semicirculum complet; ceteri autem eo longiores qui a brevissimo remotiores: qui vero utrimque a brevissimo equaliter secedunt, equales esse perhibentur. \ Id enim demonstrabitur si ex a puncto sublimiti ad cir superficiem circuli perpendicularis recta ducatur et a pede suqualiter[?] undiqueversum recte profluant ad circuli ambitum. Nam septima tertii penultimaque primi ac vigesima septima tertii Elementorum con arte ac vigesima septima tertii penultimaque prime Elementorum suffragantibus facile syllogismus contexetur. / Itaque si arcus EP equalis m minorem DEF angulum cum orizonte dimidio \ verbi gratia / arcui EF equalis ponatur, constat a termino suo P duci posse arci ad orizontem duci posse arcum quempiam equalem ipsi EF; quo facto non \ ex / expositoris syllogismus intercidetur quamvis etiam alias maiorem immodum claudicet alio spheralium triangulorum quam rectilineorum lege existente; quam Tunc enim etsi ab extremitate EP linee ad orizontem tanta sit distantia quanta est EF, non tamen adhuc EP longior erit arcu EF, quod de erat demonstrandum; hec diximus largiori vocabulo distantie nam rectius atque magis articulatiusque distantia [15] puncti a quo circulo quopiam ea definitur que enim arcuum ex puncto tali ad circuli lineam ducibilium est per brevissimum arcum \ qui videlicet / ex puncto huiusmodi ad circulum \ perpendiculariter / deducitur potest. Sic namque distantiam stelle ab ecliptica: distantiamque poli s borealis ab orizonte et alias h id genus \ distantias / non forte incidentes sed brevissimas animadvertere solemus. Talem autem distantiam neglex non perpendit expositorculus ille sed eam ab arcu EF eam transsumpsit qui ad oblique ad orizontem atque imparibus orizontem secans angulis brevissimus esse non potest: arcu FT eam preoccupante conditionem cui si equalem statueret [16] puncti P ab orizonte remotionem ita ut Sole nunc in F, nunc in P intellecto equalitas lucis superne \ servaretur / servaretur que ad presens spectat negocium; iam tum solida fuisset e \ fieret / enunciatio arcum EP maiorem esse arcui maioris obliquationis arcu EF esse maiorem, quamvis argumentatio frivola penitus sit et a spheralibus figuris aliena longe aliena. Impossibile namque est triangulum spheralem qualis impresentiarum exercetur duobus rectis equales tres angulos habere: quem veluti iampridem superius duobus in locis demonstratum est, frustra igitur testimonium trigesime [17] secunde primi Elementorum \ ad rectilineos dumtaxat accommodare / spheralibus spheralibus allegat triangulos q Folio 150v [Back to Top] view facsimile   maiorem itaque in F \ puncto puncto trianguli EFP / fieri angulum quam in P sumpto triangulo EFP animadverso quamvis verum sit, expositor [18] tamen vano ignotum et nulla demonstrationem vi roboratum quod certe misellus fal facile iste nugator brevi absolveret si ex P puncto ad orizontem ipsi F et equalem et perpendicularem PH produceret; sic enim cum arcus KE maior sit arcu TE cuius quidem \ certe / demonstrationem nunc hic adnotarem nisi defensoris potius quam expositoris officium profiterer. Ceterum univers multa huic homini condonamus que ab uno quoque facile cor reprehendi atque emendari possunt; quale est s illud super hac littera hoc textu secundi capituli precedentis libri [19] . "Rimati autem hoc sumus per organum. Hoc est instrumentum quod in quinto describit solidi globi astrolabium." Quomodo enim solidus esse dici potest globus qui non totum sui ambitum corpulentia sua implet verum ex ter gracilis quadam armillarum compage extruitur? Et istud quod in presenti capitulo somniat cum super hac circa circa hanc Ptolemei litteram: "Nam si adaptabimus. Probat," inquit, "quod diximus et capit distantiam TF permanentem; eadem ergo distantia permanens, inquit minorem semper facit in zodiaco rectiore arcum maiorem indecliniorem; protrahatur enim ex F ad P arcus equidistans arcui ETM sitque rectior zodiaci declinatio FT; erit ergo minor TF arcus ceteris omnibus declinioribus; erectio enim arcus inter equidistantes breviore est." Hic figuram propriam delirus ille interturbat; nam cum exemplo Ptolemei circulum IF ITFC per polos orizontis du duxerit ut in eo brevissimo Solis ab orizonte distantia remotio animadvertatur, nunc rectiorem zodiaci declinationem fingit f per arcum FT qui certe cuius certe ad orizontem nulla prorsus est declinatio quandoquidem per polos orizonatis excurrit atque idcirco erectus ad orizontem perhibetur. Itaque pro solita cerebri \ sui / vertigine circulum determinatorem s lucis solaris que extremam stellis fulgorem permittentis extremum stelle fulgorem permittentis pro zodiaco sumit int memor proprio instituto turpiter aberrans. Verum cum huiuscemodi \ notanda / leviores \ a plerisque omnibus / peccata mendas ab aliis relinquendas ut censeo que quibusque satis emendare possint.


  1. See Chapter 7 for the transcription of the preceding lines of this folio. (footnote) [Back to Text]
  2. Heavy corr, not clear from script from what to what (could be filum); sense suggests genitive (footnote) [Back to Text]
  3. Neither canceled (footnote) [Back to Text]
  4. Neither canceled (footnote) [Back to Text]
  5. Synonym (footnote) [Back to Text]
  6. Corrected from Quid hoc queso monstri [Back to Text]
  7. Rearranged (with ss letter) (footnote) [Back to Text]
  8. Corrected from quoniam [Back to Text]
  9. Corrected from volvatur [Back to Text]
  10. text in right margin not transcribed? (footnote) [Back to Text]
  11. Corrected from apparitiones [Back to Text]
  12. Corrected from occultationem [Back to Text]
  13. text in left margin not transcribed? (footnote) [Back to Text]
  14. Corrected from hoc [Back to Text]
  15. Corrected from distantiam [Back to Text]
  16. Read thus for statuisset eret (footnote) [Back to Text]
  17. Corrected from trigesimus [Back to Text]
  18. text in left margin not transcribed? (footnote) [Back to Text]
  19. =Bk 7 (editorial comment) [Back to Text]

Notation Key

[Back to Top]
← Previous chapter | Next chapter →